Ακούστε την περίληψη του περιεχομένου

Η ανθρωπότητα είναι επιβλαβής για τη φύση; Μια διαφορετική ματιά

Φανταστείτε ότι παρακολουθείτε ένα ντοκιμαντέρ για τη φύση. Η κάμερα εστιάζει ένα λιοντάρι που κυνηγά μια αντιλόπη. Θαυμάζουμε την ευκινησία του θηρευτή, τη δύναμή του, την ομορφιά της κίνησης. Σπάνια όμως σκεφτόμαστε τον τρόμο της αντιλόπης ή τον πόνο της όταν τα δόντια του λιονταριού διαπερνούν τη σάρκα της. Αυτή η επιλεκτική τύφλωση αποκαλύπτει κάτι θεμελιώδες για τον τρόπο που βλέπουμε τη φύση – και ίσως για τον ρόλο μας σε αυτήν.

Ο homo sapiens sapiens κατηγορείται για τα πάντα και φυσικά και για το αντίθετό τους. Σήμερα αναλαμβάνω το ρόλο του συνηγόρου του διαβόλου, για να εξετάσω το ρόλο και την επίδραση του είδους μας στον κόσμο και τους άλλους “κατοίκους του“. Θα υπερασπιστώ έναν κατηγορούμενο που έχει λίγους υποστηρικτές: την ανθρωπότητα. Γιατί; Επειδή έχουμε ξεχάσει κάτι κρίσιμο – ότι είμαστε το μόνο είδος στον πλανήτη που μπορεί να νοιάζεται για κάτι περισσότερο από την επιβίωσή του.

Η ανθρωπότητα στο εδώλιο του κατηγορουμένου

Οι κατηγορίες εναντίον μας είναι βαριές: Καταναλώνουμε υπερβολικούς πόρους. Μολύνουμε τον πλανήτη. Προκαλούμε την εξαφάνιση ειδών. Καταστρέφουμε οικοσυστήματα. Όλα αυτά συνοψίζονται σε μία φράση: αλλάζουμε τον κόσμο πάρα πολύ και συγχρόνως πάρα πολύ γρήγορα.

Δεν αρνούμαι αυτές τις κατηγορίες. Η κλιματική αλλαγή έρχεται και είναι πραγματικότητα. Η απώλεια βιοποικιλότητας συμβαίνει. Η ρύπανση υπάρχει. Αλλά πριν βιαστούμε να καταδικάσουμε την ανθρωπότητα, ας κάνουμε μια θεμελιώδη ερώτηση: Σε σύγκριση με τι;

Ας ορίσουμε πρώτα τι εννοούμε με τον όρο “φύση“. Για τους σκοπούς αυτής της συζήτησης, φύση είναι ό,τι υπάρχει χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Ναι, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης, αλλά τότε η συζήτηση χάνει το νόημά της. Ας δεχτούμε προσωρινά ότι υπάρχει μια διάκριση.

Το πρόβλημα της μέτρησης της ευτυχίας

Για να κρίνουμε αν η ανθρωπότητα είναι θετική ή αρνητική δύναμη, χρειαζόμαστε ένα κριτήριο. Προτείνω την ευτυχία – ή καλύτερα, το συνολικό ισοζύγιο ευχαρίστησης και πόνου όλων των έμβιων όντων στον πλανήτη.

Εδώ συναντάμε το πρώτο μας πρόβλημα. Πώς μετράμε την ευτυχία ενός σκύλου έναντι της αγωνίας δύο ποντικιών; Αξίζει η γευστική απόλαυση χιλίων ανθρώπων που τρώνε μοσχαρίσιο κρέας περισσότερο από τον φόβο της αγελάδας στο σφαγείο;

Δεν έχω απάντηση – και κανείς δεν έχει. Ούτε εσείς, ούτε η Greenpeace, ούτε οι πιο σοφοί φιλόσοφοι. Κάνουμε υποκειμενικές επιλογές βασισμένες σε συναίσθημα, όχι σε αντικειμενικά δεδομένα.

Προσωπικά, προτιμώ να δω έναν άνθρωπο χορτάτο παρά μια αγελάδα ζωντανή, αν πρέπει να επιλέξω. Αλλά προτιμώ επίσης να δω μια χήνα ελεύθερη παρά λάτρεις του φουά γκρα ικανοποιημένους. Αυτές οι προτιμήσεις είναι ασυνεπείς; Ίσως. Αλλά αποκαλύπτουν την πολυπλοκότητα του ζητήματος.

Η σκληρή πραγματικότητα της φύσης

Ας κάνουμε τώρα κάτι που σπάνια τολμάμε: ας δούμε τη φύση όπως πραγματικά είναι, χωρίς το ρομαντικό φίλτρο των ντοκιμαντέρ.

Για κάθε μεγαλοπρεπή αετό που θαυμάζουμε, υπάρχουν χιλιάδες μικρά θηλαστικά που πεθαίνουν με τα νύχια του καρφωμένα στη σάρκα τους. Για κάθε όμορφο δάσος που φωτογραφίζουμε, υπάρχουν εκατομμύρια πλάσματα που αγωνίζονται καθημερινά για επιβίωση σε έναν κόσμο γεμάτο πείνα, φόβο και πόνο.

Σκεφτείτε το: Η τροφική αλυσίδα είναι στην πραγματικότητα μια πυραμίδα πόνου. Στην κορυφή, λίγα αρπακτικά. Στη βάση, δισεκατομμύρια θύματα. Για κάθε λιοντάρι με γεμάτη κοιλιά, δεκάδες αντιλόπες τρέχουν τρομοκρατημένες. Για κάθε φάλαινα που τρέφεται, τρισεκατομμύρια πλαγκτόν καταβροχθίζονται.

Η φύση δεν είναι ένας αρμονικός παράδεισος. Είναι ένα ατέρμονο πεδίο μάχης όπου ο πόνος και ο θάνατος είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση. Τα περισσότερα ζώα ζουν σύντομες ζωές γεμάτες φόβο, πείνα και τελικά βίαιο θάνατο.

Θαυμάζουμε το καμουφλάζ του χαμαιλέοντα, αλλά ξεχνάμε ότι αυτή η εξελικτική “πρόοδος” είναι απλώς ένας ατέρμονος αγώνας εξοπλισμών. Το θήραμα αναπτύσσει καλύτερο καμουφλάζ, ο θηρευτής καλύτερη όραση, και ο κύκλος συνεχίζεται επ’ άπειρον χωρίς κανένα πραγματικό κέρδος για κανέναν.

Η φύση δεν νοιάζεται. Δεν έχει σχέδιο, σκοπό ή ηθική. Είναι απλώς ένας τυφλός μηχανισμός που λειτουργεί μέσω της επιβίωσης, του πιο προσαρμοσμένου – που συχνά σημαίνει του πιο σκληρού, του πιο αδίστακτου, του πιο αποτελεσματικού δολοφόνου.

Η μοναδικότητα της ανθρώπινης ενσυναίσθησης

Και εδώ εισέρχεται ο παράγοντας που αλλάζει τα πάντα: ο άνθρωπος. Είμαστε το μόνο είδος που μπορεί να κοιτάξει αυτό το σκηνικό και να πει “Αυτό δεν είναι σωστό. Μπορούμε να κάνουμε κάτι καλύτερο.“

Ναι, έχουμε βιομηχανικές φάρμες όπου τα ζώα υποφέρουν. Αλλά – και αυτό είναι κρίσιμο – νιώθουμε ενοχές γι’ αυτό. Κανένας δεν καυχιέται που έχει ένα εργοστάσιο με 200.000 κοτόπουλα σε άθλιες συνθήκες. Προσπαθούμε να το δικαιολογήσουμε ως “αναγκαίο κακό” και αναζητούμε εναλλακτικές λύσεις.

Πόσα άλλα είδη νοιάζονται για τον πόνο του θηράματός τους; Ο λύκος που κατασπαράζει ένα ελάφι δεν νιώθει τύψεις. Η γάτα που παίζει με το ποντίκι πριν το σκοτώσει δεν αναρωτιέται για την ηθική των πράξεων της.

Μόνο ο άνθρωπος:

• Δημιουργεί καταφύγια για τραυματισμένα άγρια ζώα
• Αναπτύσσει εναλλακτικές λύσεις στις δοκιμές σε ζώα
• Θεσπίζει νόμους για την προστασία ειδών που δεν του προσφέρουν κανένα όφελος
• Ξοδεύει δισεκατομμύρια για να σώσει είδη πριν την εξαφάνιση τους
• Γίνεται χορτοφάγος από ηθική επιλογή

Εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως εργάζονται εθελοντικά για την προστασία του περιβάλλοντος. Πόσοι χιμπατζήδες κάνουν το ίδιο; Πόσες φάλαινες οργανώνουν εκστρατείες για τη σωτηρία του πλαγκτόν;

Ο ανθρώπινος πολιτισμός ως καταφύγιο από τη βαρβαρότητα

Ο πολιτισμός που δημιουργήσαμε, με όλες τις ατέλειές του, είναι μια απόπειρα να ξεφύγουμε από τη σκληρότητα της φύσης. Στις πόλεις μας:

• Οι άρρωστοι θεραπεύονται, δεν εγκαταλείπονται
• Οι αδύναμοι προστατεύονται, δεν καταβροχθίζονται
• Οι ηλικιωμένοι φροντίζονται, δεν πεθαίνουν από πείνα
• Τα άτομα με αναπηρίες υποστηρίζονται με τεχνολογία και φροντίδα

Συγκρίνετε αυτό με τη “φυσική” μοίρα: Ένα τραυματισμένο ζώο στη φύση είναι καταδικασμένο. Ένα άρρωστο πουλί πέφτει από τη φωλιά του και πεθαίνει. Ένας ηλικιωμένος λύκος που δεν μπορεί πια να κυνηγήσει λιμοκτονεί. Ένας κροκόδειλος όταν γεράσει και πέσουν τα δόντια του, δεν μπορεί να φάει και πεθαίνει.

Και όσο βελτιώνονται οι συνθήκες ζωής μας, τόσο επεκτείνουμε αυτή τη φροντίδα και στα άλλα είδη. Οι πλούσιες κοινωνίες έχουν τους αυστηρότερους νόμους προστασίας ζώων. Όσο λιγότερο αγωνιζόμαστε για την επιβίωσή μας, τόσο περισσότερο νοιαζόμαστε για τους άλλους.

Προς έναν πιο ανθρώπινο κόσμο

Η αλήθεια που πολλοί δεν θέλουν να αντιμετωπίσουν είναι αυτή: Ο κόσμος που δημιουργεί ο άνθρωπος, παρά τις ατέλειές του, είναι λιγότερο σκληρός από τον “φυσικό” κόσμο.

Ναι, προκαλούμε εξαφανίσεις ειδών. Αλλά σκεφτείτε: Αν ένα είδος ζει μια ζωή συνεχούς πόνου και τρόμου, είναι η εξαφάνισή του απαραίτητα τραγωδία; Ίσως για ορισμένα είδη-παράσιτα που προκαλούν μόνο πόνο χωρίς να βιώνουν καμία ευχαρίστηση, η εξαφάνιση είναι ευλογία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να παίξουμε τον θεό αποφασίζοντας ποια είδη “αξίζουν” να ζήσουν. Σημαίνει όμως ότι η τυφλή λατρεία της “φυσικής τάξης” είναι λάθος. Η φύση δεν είναι ιερή. Είναι απλώς το αποτέλεσμα δισεκατομμυρίων ετών τυχαίας εξέλιξης που δεν έχει κανένα ενδιαφέρον για την ευημερία των πλασμάτων της.

Το όραμα που αναδύεται είναι αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε “μηχανική του παραδείσου” – όχι με θρησκευτική έννοια, αλλά ως συνειδητή προσπάθεια να δημιουργήσουμε έναν κόσμο με λιγότερο πόνο και περισσότερη ευημερία για όλα τα αισθανόμενα όντα.

Φανταστείτε:

• Οικοσυστήματα σχεδιασμένα για να ελαχιστοποιούν τον πόνο
• Τεχνολογίες που επιτρέπουν σε όλα τα είδη να τρέφονται χωρίς να σκοτώνουν
• Ιατρική φροντίδα που επεκτείνεται σε άγρια ζώα
• Γενετικές τροποποιήσεις που εξαλείφουν κληρονομικές ασθένειες σε όλα τα είδη

Ουτοπικό; Ίσως. Αλλά κάθε βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι ένα βήμα μακριά από τη σκληρότητα της “φυσικής τάξης“.

Τι μπορείτε να κάνετε εσείς

Αν συμφωνείτε ότι ο στόχος πρέπει να είναι η μείωση του πόνου και η αύξηση της ευημερίας όλων των όντων, ορίστε μερικά πρακτικά βήματα:

1. Αναθεωρήστε την οπτική σας για τη φύση

• Σταματήστε να ρομαντικοποιείτε την άγρια ζωή
• Αναγνωρίστε τον πόνο που υπάρχει στα “φυσικά” οικοσυστήματα
• Εκτιμήστε τα επιτεύγματα του ανθρώπινου πολιτισμού

2. Υποστηρίξτε την ηθική πρόοδο

• Επιλέξτε προϊόντα από εταιρείες με υψηλά πρότυπα καλής μεταχείρισης ζώων
• Στηρίξτε την έρευνα για εναλλακτικές στα ζωικά προϊόντα
• Ψηφίστε υπέρ νόμων που βελτιώνουν τις συνθήκες ζωής των ζώων

3. Συμμετέχετε ενεργά

• Γίνετε εθελοντές σε καταφύγια ζώων
• Στηρίξτε οργανώσεις που εργάζονται για πρακτικές βελτιώσεις
• Εκπαιδεύστε άλλους για την πραγματικότητα της φύσης

4. Σκεφτείτε μακροπρόθεσμα

• Υποστηρίξτε την έρευνα που θα μπορούσε να μειώσει τον πόνο στη φύση
• Συζητήστε για ηθικά ζητήματα σχετικά με την ευθύνη μας προς τα άλλα είδη
• Φανταστείτε πώς θα μπορούσε να είναι ένας πραγματικά ανθρώπινος κόσμος

Το μεγάλο παράδοξο

Το παράδοξο είναι αυτό: Όσο πιο “επιτυχημένοι” γινόμαστε ως είδος, τόσο περισσότερο νιώθουμε ενοχές. Γιατί; Επειδή η επιτυχία μας, μας δίνει την πολυτέλεια της ενσυναίσθησης. Ένας πεινασμένος άνθρωπος δεν ανησυχεί για τα δικαιώματα της αγελάδας. Μια πλούσια κοινωνία μπορεί να αναπτύξει βιγκανισμό.

Οι ενοχές μας είναι σημάδι προόδου, όχι αποτυχίας. Δείχνουν ότι έχουμε ξεπεράσει το στάδιο της απλής επιβίωσης και μπορούμε να νοιαζόμαστε για κάτι περισσότερο. Είναι η απόδειξη της μοναδικότητάς μας.

Συμπέρασμα: Μια νέα ευθύνη

Η ανθρωπότητα δεν είναι ο καρκίνος του πλανήτη. Είμαστε το μόνο είδος με τη δυνατότητα να κάνουμε τον κόσμο λιγότερο σκληρό, λιγότερο επώδυνο, πιο δίκαιο – όχι μόνο για μας, αλλά για όλα τα αισθανόμενα όντα.

Ναι, έχουμε κάνει λάθη. Ναι, έχουμε προκαλέσει ζημιά. Αλλά είμαστε επίσης το μόνο είδος που νοιάζεται για αυτά τα λάθη και προσπαθεί να τα διορθώσει. Σε έναν κόσμο χωρίς ανθρώπους, ο πόνος και ο θάνατος θα συνεχίζονταν ατελείωτα, χωρίς ελπίδα βελτίωσης, χωρίς κανέναν να νοιάζεται.

Η πραγματική μας ευθύνη δεν είναι να “επιστρέψουμε στη φύση” ή να εξαφανιστούμε για να “σώσουμε τον πλανήτη“. Είναι να χρησιμοποιήσουμε τις μοναδικές μας ικανότητες – τη νοημοσύνη, την τεχνολογία και κυρίως την ενσυναίσθηση – για να δημιουργήσουμε κάτι καλύτερο από ό,τι η τυφλή εξέλιξη μπόρεσε ποτέ να παράγει.

Την επόμενη φορά που θα ακούσετε κάποιον να λέει ότι οι άνθρωποι είναι παράσιτα του πλανήτη, θυμηθείτε: Είμαστε το μόνο είδος που μπορεί να φανταστεί και να δημιουργήσει έναν κόσμο όπου ο πόνος δεν είναι αναπόφευκτος και η σκληρότητα δεν είναι νόμος.

Αυτή είναι η πραγματική μας διαφορά. Αυτή είναι η πραγματική μας ευθύνη. Και αυτός είναι ο λόγος που, παρά τα λάθη μας, η ύπαρξή μας στον πλανήτη μπορεί τελικά να αποδειχθεί ευλογία – όχι μόνο για μας, αλλά για όλη τη ζωή.

Η φύση δεν χρειάζεται τη σωτηρία μας. Χρειάζεται τη μεταμόρφωσή μας. Και είμαστε το μόνο είδος που μπορεί να της το προσφέρει.

© Yannis Koukakis, Paris – 2004

φιλοσοφία