Ακούστε την περίληψη του περιεχομένου

Έχει πραγματικά σημασία η ελεύθερη βούληση;

Αυτή τη στιγμή που διαβάζετε αυτές τις γραμμές, επιλέξατε εσείς να το κάνετε ή ήταν αναπόφευκτο από τη στιγμή που γεννηθήκατε; Ο μέσος άνθρωπος παίρνει 35.000 αποφάσεις την ημέρα – από το τι θα φορέσει μέχρι το αν θα χαμογελάσει σε έναν άγνωστο. Αλλά τι θα λέγατε αν σας έλεγα ότι καμία από αυτές δεν είναι πραγματικά δική σας;

Η απάντηση μπορεί να σας εκπλήξει – και να αλλάξει τον τρόπο που βλέπετε κάθε απόφασή σας.

Η μαριονέτα και ο μαριονετίστας

Φανταστείτε τον Καραγκιόζη στο θέατρο σκιών. Κινείται, μιλάει, παίρνει αποφάσεις – φαινομενικά. Στην πραγματικότητα, κάθε κίνησή του ελέγχεται από τα χέρια του καραγκιοζοπαίχτη. Τώρα φανταστείτε ότι ο Καραγκιόζης ξαφνικά αποκτούσε συνείδηση. Θα πίστευε ότι επιλέγει να σηκώσει το χέρι του, ενώ στην πραγματικότητα κάποιος άλλος τραβάει τα νήματα.

Μήπως είμαστε κι εμείς σαν τον Καραγκιόζη, πεπεισμένοι για την ελευθερία μας ενώ αόρατα νήματα καθοδηγούν κάθε μας κίνηση;

Η ελεύθερη βούληση, στην ουσία της, είναι η ικανότητα να καθορίζουμε τις πράξεις και τις σκέψεις μας χωρίς την κυρίαρχη επίδραση εξωτερικών δυνάμεων. Είναι η πεποίθηση ότι όταν επιλέγω να πιω καφέ αντί για τσάι το πρωί, αυτή η επιλογή πηγάζει από μένα – όχι από μια αναπόφευκτη αλυσίδα γεγονότων που ξεκίνησε με το Big Bang.

Αλλά εδώ συναντάμε τον πρώτο μας αντίπαλο: τον ντετερμινισμό.

Φανταστείτε το σύμπαν σαν ένα γιγάντιο ντόμινο. Αν σπρώξετε το πρώτο, όλα τα υπόλοιπα θα πέσουν με προκαθορισμένο τρόπο. Κάθε κομμάτι που πέφτει δεν “επιλέγει” να πέσει – απλώς υπακούει στους νόμους της φυσικής. Ο ντετερμινισμός υποστηρίζει ότι το ίδιο ισχύει για κάθε γεγονός στο σύμπαν, συμπεριλαμβανομένων των σκέψεων και των αποφάσεών μας.

Όταν “αποφασίζω” να πάω δεξιά αντί για αριστερά, αυτή η απόφαση είναι το αποτέλεσμα ηλεκτροχημικών αντιδράσεων στον εγκέφαλό μου. Αυτές οι αντιδράσεις προκαλούνται από προηγούμενες καταστάσεις του εγκεφάλου, που με τη σειρά τους προκλήθηκαν από άλλες καταστάσεις, σε μια ατέρμονη αλυσίδα που φτάνει πίσω στην αρχή του χρόνου.

Αν αυτό σας φαίνεται καταθλιπτικό, δεν είστε μόνοι. Η ανθρωπότητα αναζητά διεξόδους από αυτό το αδιέξοδο εδώ και αιώνες!

Η ψευδαίσθηση της ψυχής

Η πρώτη γραμμή άμυνας που επιστρατεύουμε είναι η ιδέα της ψυχής – μιας άυλης ουσίας που υπερβαίνει τους φυσικούς νόμους και μας χαρίζει την ελευθερία της επιλογής. Η ψυχή, σύμφωνα με αυτή την άποψη, είναι το καταφύγιό μας από τον ντετερμινισμό, ο χώρος όπου οι αποφάσεις γεννιούνται ελεύθερες από την τυραννία της αιτιότητας.

Αλλά εδώ συναντάμε ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Αν η ψυχή επηρεάζει τον εγκέφαλο για να παράγει αποφάσεις, τότε πρέπει να αλληλεπιδρά με τον φυσικό κόσμο. Και αν αλληλεπιδρά με τον φυσικό κόσμο, τότε υπόκειται στους νόμους του. Είναι σαν να λέμε ότι έχουμε ένα αόρατο χέρι που μπορεί να σπρώξει αντικείμενα χωρίς να υπάρχει – μια λογική αντίφαση.

Ακόμη χειρότερα, η σύγχρονη νευροεπιστήμη μας δείχνει ότι κάθε πτυχή της συνείδησής μας μπορεί να επηρεαστεί από φυσικές παρεμβάσεις. Ένα χάπι μπορεί να αλλάξει τη διάθεσή σας. Ένα ηλεκτρόδιο στον εγκέφαλο μπορεί να σας κάνει να ξεχάσετε πρόσωπα ή να νιώσετε ευφορία. Η έλλειψη ύπνου επηρεάζει την κρίση σας. Αν η ψυχή ήταν πραγματικά ανεξάρτητη από τον φυσικό κόσμο, πώς θα μπορούσαν τέτοιες επεμβάσεις να έχουν τόσο δραματικά αποτελέσματα;

Η ψυχή, λοιπόν, δεν μας σώζει από το πρόβλημα. Είναι απλώς ένας τρόπος να αποφύγουμε να το αντιμετωπίσουμε.

Κβαντική φυσική: Η ελευθερία της τύχης;

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η κβαντική φυσική ήρθε να ταρακουνήσει τα θεμέλια του ντετερμινισμού. Ανακαλύψαμε ότι στο μικροσκοπικό επίπεδο, τα σωματίδια συμπεριφέρονται με τρόπους που δεν μπορούμε να προβλέψουμε με απόλυτη ακρίβεια. Υπάρχει μια θεμελιώδης τυχαιότητα στη φύση.

Πολλοί είδαν σε αυτό τη σωτηρία της ελεύθερης βούλησης. Αν το σύμπαν δεν είναι προκαθορισμένο, αν υπάρχει χώρος για το απρόβλεπτο, τότε ίσως υπάρχει και χώρος για την ελευθερία.

Αλλά ας το σκεφτούμε προσεκτικά. Αν οι αποφάσεις μου καθορίζονται από τυχαία κβαντικά γεγονότα στον εγκέφαλό μου, είμαι πιο ελεύθερος από ό,τι αν καθορίζονταν από αιτιοκρατικούς νόμους; Αν επιλέγω καφέ αντί για τσάι επειδή ένα ηλεκτρόνιο στον εγκέφαλό μου “αποφάσισε” τυχαία να πάει αριστερά αντί για δεξιά, πού είναι η δική μου συμβολή σε αυτή την απόφαση;

Είτε οι επιλογές μας είναι το αποτέλεσμα αιτιοκρατικών νόμων είτε τυχαίων γεγονότων, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: δεν είμαστε εμείς που τις ελέγχουμε. Η κβαντική τυχαιότητα δεν μας χαρίζει ελευθερία – απλώς αντικαθιστά τον ντετερμινισμό με την τύχη!

Φανταστείτε ένα βιβλίο που δεν μπορείτε να ξεφυλλίσετε – οι σελίδες γυρίζουν μόνες τους καθώς διαβάζετε. Δεν έχει σημασία αν η ιστορία είναι ήδη γραμμένη ή αν γράφεται τυχαία καθώς προχωράτε. Σε κάθε περίπτωση, εσείς είστε απλώς αναγνώστης, όχι συγγραφέας.

Περιορισμοί – Ελευθερία: Η πρακτική διάσταση

Μέχρι τώρα, τα νέα φαίνονται άσχημα για την ελεύθερη βούληση. Αλλά ίσως κοιτάμε το πρόβλημα από λάθος οπτική γωνία. Ίσως η ερώτηση δεν είναι αν είμαστε μεταφυσικά ελεύθεροι, αλλά πότε και πώς νιώθουμε ελεύθεροι στην πράξη.

Ας δούμε δύο σενάρια:

Σενάριο Α: Κρατάτε ένα πιστόλι στον κρόταφό μου και μου ζητάτε το πορτοφόλι μου. Το δίνω.

Σενάριο Β: Περπατώ στον δρόμο και αποφασίζω να δώσω χρήματα σε έναν άστεγο.

Και στις δύο περιπτώσεις, δίνω χρήματα. Αλλά είναι προφανές ότι η πρώτη επιλογή είναι λιγότερο ελεύθερη από τη δεύτερη. Γιατί; Επειδή στην πρώτη περίπτωση υπάρχει ένας ισχυρός εξωτερικός περιορισμός – η απειλή βίας.

Αυτό μας οδηγεί σε μια διαφορετική κατανόηση της ελεύθερης βούλησης. Αντί να την αναζητούμε σε κάποιο μεταφυσικό επίπεδο, μπορούμε να τη δούμε ως ένα φάσμα. Οι επιλογές μας είναι περισσότερο ή λιγότερο ελεύθερες ανάλογα με το βαθμό και το είδος των περιορισμών που αντιμετωπίζουμε.

Αυτοί οι περιορισμοί μπορεί να είναι:

• Βιολογικοί: Η έντονη πείνα με ωθεί να φάω
• Ψυχολογικοί: Το τραύμα με εμποδίζει να εμπιστευτώ
• Κοινωνικοί: Η πίεση των άλλων επηρεάζει τις επιλογές μου
• Περιστασιακοί: Η απειλή με αναγκάζει να υποχωρήσω

Όσο πιο ισχυροί είναι αυτοί οι περιορισμοί, τόσο λιγότερο ελεύθερη είναι η επιλογή μας. Ένας άνθρωπος που κλέβει για να ταΐσει το πεινασμένο παιδί του κάνει μια λιγότερο ελεύθερη επιλογή από κάποιον που κλέβει για να αγοράσει πολυτελή αυτοκίνητα.

Αυτή η προσέγγιση έχει βαθιές συνέπειες για το πώς κατανοούμε την ευθύνη και την ηθική. Δεν είμαστε όλοι εξίσου υπεύθυνοι για τις πράξεις μας – ο βαθμός ευθύνης εξαρτάται από το βαθμό ελευθερίας που είχαμε όταν τις διαπράξαμε.

Τι σημαίνει όλο αυτό για εμάς;

Η συνειδητοποίηση ότι η ελεύθερη βούληση δεν είναι απόλυτη αλλά σχετική μπορεί αρχικά να φαίνεται απογοητευτική. Αλλά στην πραγματικότητα είναι απελευθερωτική, για τρεις λόγους:

Πρώτον, μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τους άλλους. Όταν κάποιος φέρεται με τρόπο που μας ενοχλεί, αντί να τον κατηγορούμε αυτόματα, μπορούμε να αναρωτηθούμε: Ποιοι περιορισμοί τον οδήγησαν σε αυτή τη συμπεριφορά; Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε τα πάντα, αλλά ότι κατανοούμε βαθύτερα.

Δεύτερον, μας δίνει έναν πρακτικό στόχο. Αν η ελευθερία μας περιορίζεται από συγκεκριμένους παράγοντες, τότε μπορούμε να εργαστούμε για να τους μειώσουμε. Η μάχη για την ελευθερία δεν είναι μεταφυσική – είναι η μάχη ενάντια στη φτώχεια, την άγνοια, την ασθένεια, τον φόβο. Κάθε φορά που μειώνουμε αυτούς τους περιορισμούς, αυξάνουμε την πρακτική μας ελευθερία.

Τρίτον, μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε την ελευθερία που έχουμε. Ναι, δεν είμαστε μεταφυσικά ελεύθεροι με την απόλυτη έννοια. Αλλά όταν είμαστε υγιείς, χορτάτοι, ασφαλείς και μορφωμένοι, έχουμε έναν σημαντικό βαθμό ελευθερίας στις επιλογές μας. Αυτή η ελευθερία είναι πολύτιμη και αξίζει να την προστατεύουμε και να την επεκτείνουμε.

Υπάρχει επίσης κάτι βαθιά ανθρώπινο στην ανάγκη μας να νιώθουμε ότι είμαστε οι συγγραφείς της ιστορίας μας, όχι απλώς αναγνώστες. Αυτή η ανάγκη δεν εξαφανίζεται επειδή η φυσική μας λέει ότι είμαστε μέρος μιας αιτιοκρατικής αλυσίδας. Αντίθετα, μας παρακινεί να δημιουργήσουμε συνθήκες όπου η υποκειμενική μας αίσθηση ελευθερίας μπορεί να ανθίσει.

Στην τελική ανάλυση, η ερώτηση “Έχουμε ελεύθερη βούληση;” ίσως να μην είναι η σωστή ερώτηση. Η σωστή ερώτηση είναι: “Πώς μπορούμε να μεγιστοποιήσουμε την ελευθερία που έχουμε;” Και η απάντηση είναι απλή: μειώνοντας τους περιορισμούς που μας δεσμεύουν, τόσο τους δικούς μας όσο και των άλλων.

Την επόμενη φορά που θα πάρετε μια απόφαση, σταματήστε για μια στιγμή. Ρωτήστε τον εαυτό σας: Ποιοι περιορισμοί με επηρεάζουν αυτή τη στιγμή; Υπάρχει κάτι που μπορώ να κάνω για να είμαι πιο ελεύθερος στην επόμενή μου επιλογή;

Η απάντηση μπορεί να αλλάξει τα πάντα – ή τίποτα. Αλλά τουλάχιστον θα έχετε κάνει την ερώτηση. Και αυτό, με έναν παράξενο τρόπο, είναι ίσως η μεγαλύτερη ελευθερία που έχουμε: την ελευθερία να αναρωτιόμαστε για την ελευθερία μας.

Είτε αυτή η αναρώτηση ήταν προκαθορισμένη είτε όχι, δεν έχει τελικά σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι τη ζείτε. Και αυτό, αγαπητοί αναγνώστες, είναι αρκετό.

© Yannis Koukakis – Paris, 2005

---